سحاب اندیشه

سایت سحاب اندیشه

امام باقر(علیه السلام) و شیوه مناظره

image_pdfimage_print

در دوران امام محمد باقر(ع) شیعیان تا حدودی ازاختناق حکومتی رهاشده و از آزادی نسبی برخوردار بودند، درآن عصر روایات و نشر معارف بیش از زمان امام سجاد(ع)رواج یافته بود. و توسط تربیت یافتگان امام باقر(ع) به ممالک اسلامی منتشر میشد. و در کنار این پیشرفت، ورود افکار و نژادهای مختلف و مطالعه بر روی آنها مطرح بود و به چشم می خورد که حاکی از نیاز به تبادل افکار و فهم اسلام از سوی قومیتهای مختلف بود.
یکی از خط مشی های امام باقر(ع) در پاسخ به سوالات افراد تازه به دین وارد شده و رویارویی با فرهنگهای مختلف و جلوگیری از التهابات فکری و اختلافات عقیده ای، ورود به مناظره و احتجاج با شخصیتهای مختلف بود. که اینکار در هضم فرهنگ و تمدن اسلامی و عدم استحاله آن نقشی اساسی دارد.
مناظره در لغت به معنی با هم نظر کردن و فکر کردن در حقیقت و ماهیت چیزی است. در واقع به بحث و گفتگو با یکدیگر درحقیقت و ماهیت چیزی، مناظره گویند.شیوه ساده مناظره بر مبنای “پرسش و پاسخ و استدلال” برای اثبات رأی می باشد.که ضوابط حین بحث و گفتگو باید مراعات گردد.
مناظرات علمی بسیاری از امام باقر(ع) با شاگردان خود ازجمله: ابان بن تغلب،جابر جعفی، ، زراره بن اعین، حمران بن اعین، ونیز با شخصیتهایی چون قتاده فقیه بصره و هشام بن عبدالملک و… صورت گرفته است که همگی به نفع اسلام و در توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی تأثیر بسزایی داشت.
آشنایی به اصول مناظره یکی از مهمترین ابزار تبلیغ دین و تعلیم و تربیت اسلامی می باشد. که در صورت عدم تجهیز به این ابزار ضربه قابل توجهی به بنیانهای فکری اسلام وارد گشته و نیز موجبات تقویت دشمن بیرونی نیز خواهد شد.
رجوع به مناظرات مختلف امامان (علیهم السلام)در مقاطع مختلف و حساس، این حقیقت را روشن می کند که اهل مناظره باید از آگاهی علمی و دلسوزی و موقعیت شناسی فوق العاده ای برخوردار باشند. باید توجه کرد که در مناظره پاسخگویی و استدلال نوعی واکنش و انفعال است که توان علمی و توان تشخیص نوع پاسخ و توان بیان، و شناخت انگیزه طرف مناظره، از اسباب لازم می باشد.
در اینجا به چند مورد از آنچه که در مناظرات امام باقر(ع) می تواند به عنوان الگو و مرجع فکری برای مبلغان و مدرسان علوم دینی مورد توجه بیشتر قرار گیرد اشاره میگردد:

  • مشخص بودن طرف مناظره
  • انصاف و عدالت در گفتگو
  • فرصت دادن به طرف مناظره
  • زمینه سازی برای آزادی بیان طرف مناظره، مخصوصا اگر مخالف و دشمن باشد
  • سمحه و تحمل حرفها و افکار مخالف
  • استفاده از دلایل مورد قبول طرف مناظره
  • حوصله و صبر هنگام سخنان و سوالات ابتدایی و ساده
  • تحمل اشتباهات لفظی و فهمی پرسشگر
  • تحمل تکرار پاسخ
  • تحمل بی پروایی پرسشگر
  • تحمل شنیدن سخن طولانی، و عدم استهزاء

از جمله موارد ی هستند که میتوان در این نوع اقدامات از شیوه های آن بزرگوار بهره برد.
امر تعلیم در حوزه علوم دینی امری خطیر و حساس است که کوچکترین اشتباه و خامی و عدم توانمندی، این نهضت علمی پویا را مورد خدشه قرار می دهد. چه بسیار پرسشها و شبهه هایی که به دلیل نبود افرادی با صلاحیت لازم، به انزوای فکری و فرهنگی منجر شده و چه بسیار سانسورهای فکری توسط افراد ناتوان، موجبات شبهه سازی در جامعه گشته است. کادرسازی و توانمند نمودن اهل علم و معرفت با توجه به مقتضیات زمان و سنجش دقیق اوضاع و شرایط فرهنگی زمان، در این عرصه ها، از وظایف اصلی متولیان اشاعه فرهنگ شیعی می باشد که باید جزو اولین و مهمترین اقدامات آنان در حوزه فعالیشان قرار بگیرد، باشد که فرهنگ و تمدن اسلامی به معنای حقیقی کلمه روشن شده و ویژگیهای اصیل اسلامی بار دیگر بنمایش گزارده شود.