سحاب اندیشه

سایت سحاب اندیشه

رفتار اداری(۱)

image_pdfimage_print

فرسایش روحی در پروسه های اداری
فرهنگ و اجتماع مقوله ای است که جزء به جزء آن در زندگی اجتماعی پر رنگ و پر نقش است و ضرورت دارد که در دوره ی زمانی خاص به این مباحث رجوع و پرداخت گردد، تا هم با فهم بیشتر در جهت تنظیم و ساماندهی روابط اجتماعی بکار گرفته شده وهم نقبی به پیرامون زندگی خود داشته و آنرا بازشناسی کرده وانسان بداند که نسبت خود با جایگاهی که اسلام عزیز از او خواسته مطلوب است یا نه و نقص و غفلت که باعث این حضور در جایگاه نامطلوب شده را هرکس به سهم خود جبران کند.

قطعا در رهگذر چنین نگاهی اگر همت عالی اتفاق افتد دستاوردی خوبی فرا روی انسان خواهد بود و همه از حال و هوای خوبی برخوردار خواهند شد و جهت گیری بسمت جایگاهی خواهد بود که جزو آموزه ها و رهنمودهای الهی بوده و هر چیزی که مراد خدا در آن باشد جز بهره خوبی و نیکی ثمره ای نخواهد داشت.
بحث اخلاق اداری جزو همین مقوله هاست . در جامعه اسلامی با اینکه افراد آن با تابلوی دین زندگی می کنند، عدم رعایت عدالت و رسیدگی به امور افراد سفارشی و ویا عدم برخورد کریمانه در کارهای اداری، موجب شنیدن و دیدن گلایه ها و شکوه ها می شود. باید توجه داشت که هریک از افراد جامعه در این حوزه یا ارباب رجوع هست یا بعنوان کارمند وکارگزارو متکفل اجرای امور، و همه بنوعی باهم مراوده دارند، اما گاهی تلخی و عصبانیت ناشی از این مراوده ها بسیار آزاردهند است و نازیبا. بطوریکه امور اداری از طاقت فرساتنرین کارها در نظر مردم جلوه کرده و با عنوان پروسه های طولانی در میان مردم معروف شده است ومتاسفانه این حوزه با این وضعیت موجود، بیشترین فرسایش روحی افراد را در پی دارد، در حالیکه بایست در زمان حاکمیت اسلام، ساز و کار اسلامی بر اینها و چهارچوبهای ساختاریشان حاکم باشد و افراد نسبت بهم تعامل رفتاری و اخلاقی خوبی داشته باشند چراکه در جائی دیگر مراجعه کننده کارگزار است و کارگزار مراجعه کننده و این زیبائی جامعه است که باید با رعایت شئونات اداری این زیبائی را حفظ نمود.
هر الگویی بغیر از الگوهای شفاف و کارآمد و متقن ائمه اطهار(ع) ناقص است، زیرا منش و روش ائمه استنادش برای همه قابل اتکا است؛ لذا هر کارشناسی به جنس انسان غیر معصوم ناتوان از ارائه الگوی بی عیب و ایراد است، لازم است در این مباحث آموزه های بسیار عمیق بیان شده و مبانی دین و مضامین روایی که استحکام لازم را دارند در امور شکل داده شود که متاسفانه تاکنون بسیارغفلت ورزیده شده است. اگر هیچ چیز به غیر از نهج البلاغه وجود داشت انسان میتوانست چهارچوبهای نظامهای مختلف جامعه را بر اساس آن تعیین و نظامند کند. در حالیکه در کنار نهج البلاغه آموزه های اخلاق محور و روایات فراوان موجود است که یا ناظر بر تعریف اخلاق اداریست و یا آسیب شناسی اخلاق اداری است و پرداخت به ارزشهایی است که لازمه یک کارگزاراست و یا بیان رذایلی که این کارگزار را در کارش تهدید می کند.
همه متون نهج البلاغه بغیر از چند تای آنها برای ساماندهی و تدوین نظام حکومت علوی است. که یک کارگزار باید چه ویژگیهایی داشته و از چه باید دوری گزیند.برای مثال عهدنامه حضرت علی(ع) متضمن نکات مهم اخلاقی در سیاستهای اداری و حکومتی است.
اصلی ترین محور که اخلاق اداری را در نظام علوی را ساماندهی میکند رعایت “کرامت” انسان است. با توجه به مفهوم اداره که نوعی تعامل اجتماعی در آن نهفته است، هر نوع ارتباط با دیگران تحت هر موقعیتی و صرفنظر از اعتبارات ثانویه، باید با حفظ کرامت صورت گیرد و کرامت انسان محفوظ باشد. این عادت بسیارناپسند و معیوب بودن نظام است که در ادارات و سازمانها و دیگر نهادها، گاهی مراجعه کننده سفارشی، مریض سفارشی، ارباب رجوع سفارشی، مشتری سفارشی وجود داشته باشد که انتظارات بیجا ایجاب می کند نوع رفتاربا این افراد متفاوت باشد؛ و این در حالیست که امام علی (ع) براین نکته پای میفشارد که همه انسانها چون مخلوق خدا هستند، سفارش شده خدا هستند و همه کارگزاران باید از این منظر به مراجعین بنگرند، و بدانند که احترام به او احترام به مخلوق کرامت بخشیده شده از سوی خداست.که این نگاه اصولا روش تعامل کارگزار با ارباب رجوع را تسهیل می کند و ازچند رفتاری و نفاق رفتاری و سلوکی ایمن میدارد. دیده شده مراجعه کننده ای که با بی مهری روبرو می شود و بعدا که متوجه شده از نوع سفارشی است، از او معذرت می خواهد که نمی دانستم فلانی هستید. نباید با هیچ گروهی از انسان‌ها به خاطر تمایز و سفارش ، رفتار گونه به گونی در یک کار واحد داشت. تعبیر زیبا در عهدنامه امام علی(ع)به مالک اشتر وجود دارد که فرمود:

«هر کس که به نوعی کارش با تو گره خورده «امّا اخٌ لکَ فِی الدّین او شبیه لکَ فِی الخلق»« یا برادر تو در دین است یا همسانان تو در خلقت» و وظیفه تو حفظ حرمت است.

بعبارتی حفظ کرامت به علت انسان بودن؛ حال این انسان جنوب شهری باشد یا بالا شهری؛ پسر باشد یا دختر، کاسب باشد یا تاجر…آنچه مهم است انسان بودنش است، صفت انسان کافیست تا انگیزه احترام را در انسان برانگیزد چراکه در جامعه تعامل متقابل وجود دارد.
این اصل یعنی رعایت کرامت انسان بسیار اصیل و پر رنگ است؛ بحدی که امام علی(ع) در حالیکه در مرکب بود پاسخ پرسش کسی را که پیاده بود ندادند، زمانیکه آن مرد در مسجد پاسخش را شنید، علت عدم پاسخ در آن زمان را از حضرت پرسید،حضرت فرمود: «این اخلاق حاکم را فاسد می کند و مومن را خوار،(در این فضای روبرو و همسان صحبت مناسب است) ». و این اصل در فرهنگ وحیات بقیه امامان(ع) وجود دارد؛ چنانچه در زمان امام حسن(ع) زمانی که نیازمندی به درشان می آمد از او میخواستند نیازش را بر روی شن بنویسد و بعد از خواندن پاک میکردند تا مطرح کردن آن باعث خواری درخواست کننده نشود. پس این اصل مهم دررفتارهای اجتماعی است و طبق معارف دینی و آموزه های قرآنی، انجام تکلیف و نیکی و احسان نباید با آزار و منت آلوده و همراه باشد و در برآورده کردن حاجات و امور مردم در هر عنوان و منصبی، عدالت و کرامت باید رعایت گردد، زیرا در غیر اینصورت آثارش را از دست خواهد داد، و دریافت هر وجهی از کارفرما بعنوان اجرت در قبال این گونه رفتار، دارای اشکال شرعی است.
اصل دوم اخلاق اداری در مطلب بعدی ارائه خواهد شد.